piątek, 03 maj 2013

Historią wyszywane

Opublikowano w Artykuły
/

Haft należał niegdyś do bardzo cenionych technik, którymi zdobiono stroje. Dziś jest on nieco zapomniany i zatracił swoją unikatowość. W Polsce haft rozwijał się na dworach, gdzie wyszywane były szaty dworskie, kościelne oraz tkaniny dekoracyjne. Niestety nie ma zbyt wiele informacjo o działalności dworskich pracowni hafciarskich.

Kolorystyka haftu kaszubskiego ogranicza się do siedmiu podstawowych barw z dominującymi zawsze odcieniami błękitu

W kronice opactwa benedyktyńskiego w Zwiefalten zapisano, że Salomea, wdowa po Bolesławie Krzywoustym, ofiarowała tamtejszemu klasztorowi „płaszcz na szatę mszalną obrzucony złotymi naszyciami i u dołu obszyty czerwonym obramieniem, który według zwyczaju tego ludu zdobiony jest w złote gwiazdy”. Hafciarstwem zajmowano się również w klasztorach, do czego w niektórych zakonach, na przykład u brygidek, zobowiązywała reguła zakonna.

Wiele pięknych, zachowanych haftów z XVII i XVIII wieku powstawało w żeńskich klasztorach. Haftowanie było jednym ze stałych zajęć zakonnic, któremu poświęcały kilka godzin dziennie. Ze sztuki hafciarskiej słynęły klasztory benedyktynek w Chełmnie, Żarnowcu i Krakowie, norbertanek w Zwierzyńcu pod Krakowem, brygidek w Grodnie, a także karmelitanek krakowskich, wizytek i sakramentek w Warszawie. Znanych jest kilka zakonnic- hafciarek, m. in. Anna Hynkówna (zm. 1693) i Eufrozyna Szeligowska (zm. 1779). Zakonnice same sporządzały wzory do haftów lub też korzystały z usług mistrzów cechowych. Haftowały szaty i paramenty liturgiczne, antepedia, obrusy.

Hafty kaszubskie

To właśnie klasztory norbertanek w Żukowie i benedyktynek w Żarnowcu są uznawane za kolebkę haftu kaszubskiego. Tak narodziły się szkoła haftu żukowskiego, która wywodzi się z Żukowa i została zapoczątkowana, jako gatunek hafciarski przez norbertanki sprowadzone do miasta około 1209 roku. Początkowo były to hafty jedno- dwubarwne, wykonane srebrnymi i złotymi nićmi. Specyfiką szkoły żukowskiej były wyjątkowe metody wzornicze czepców, zdobionych motywami roślinnym.

Z haftem kaszubskim wiąże się legenda, która opisuje to jak narodziła się w tym regionie ta sztuka. Legenda głosi, że wnuczka przynosząc babci obiad ubrudziła swój biały fartuszek. Babcia widząc jej zasmuconą minę poszła z fartuszkiem na łąkę, obrysowała na nim polne kwiaty i je wyhaftowała różnokolorowymi nićmi. Tak, według legendy, powstał haft kaszubski.

W XIX wieku zanikło hafciarstwo czepców, sama sztuka haftu jednak przetrwała. Kolorystyka haftu kaszubskiego ogranicza się do siedmiu podstawowych barw z dominującymi zawsze odcieniami błękitu. Charakterystyczną cechą jest też pewnego rodzaju ubóstwo doboru i delikatne wycieniowane kolorystyki – nawiązujące do ubogiego życia w klasztorze. Wzornictwo żukowskie rozprzestrzeniło się na prawie cały obszar powiatu kartuskiego. Norbertanki prowadziły także szkołę dla dziewcząt, gdzie uczono m. in. haftu. W klasztorze uczyły się bogate panny pomorskich rodów szlacheckich, córki gdańskich patrycjuszy i bogatego chłopstwa. W roku 1834, po kasacie klasztoru przez administrację zaboru pruskiego, uczennicami sióstr, stały się również dziewczyny z ludu. Drogi jedwab został wtedy zastąpiony płótnem lnianym zaś nici sprowadzane z Niederlandów nićmi barwionymi domowym sposobem. Hafty kaszubskie charakteryzują się strukturą kolorystyczna składającą się siedmiu barw. Każdy z tych kolorów ma swoje znaczenie: chabrowy - symbolizuje piękne kaszubskie jeziora, niebieski - kaszubskie niebo, granatowy - głębię morza, żółty - słońce i zboża dojrzewające na kaszubskich polach, zielony - kaszubskie lasy, czerwony – krew, którą każdy Kaszub gotów jest przelać w obronie swojej ziemi i czarnego jak ziemia na polu czekająca na zasiew.

Jedną z kompozycji wiodących haftu jest element "Drzewa życia" o nieskomplikowanym układzie gałęzi

Charakterystyczne są także motywy roślinne: motywy bratków, chabrów, dzwonków, goździków, koniczynek, lilii, niezapominajek i róż zaczerpniętych z okolicznej przyrody. Hafty o motywach roślinnych stały się popularne w XVII wieku. Coraz częściej w tym okresie zaczęły pojawiać się motywy kwiatowe i roślinne. Jest to związane z rozwojem botaniki i dość licznie wydawanymi wówczas atlasami roślin.

Popularne na Kaszubach były także motywy obce, które wyszywano przede wszystkim w klasztorach, czyli: granatu, palmety, tulipanów i akantu. Na tym terenie można spotkać się także z motywami przedstawiającymi owady np. pszczoły czy żuki. Jedną z kompozycji wiodących haftu jest element "Drzewa życia" o nieskomplikowanym układzie gałęzi, nie wolno ich krzyżować, przeplatać i nakładać, motyw ten ma przedstawiać prostotę i przejrzystość zasad ludzkiego życia. Dominującą rolę kolorystyczną odgrywa kolor toni jeziornej – niebieski, uzupełniony kolorami czerwonym, czarnym, zielonym i żółtym – odpowiadającym kolorom lasów i łąk kaszubskich.

Hafty kaszubskie

Haftowane rzeczy były bardzo cenione. Na wyszywane stroje stać było tylko bardzo bogatych ludzi. Przeprowadzane na Kaszubach spisy inwentarzowe z XVII i XVIII wieku niejednokrotnie wymieniają wśród własności zamożniejszych rodzin chłopskich zdobione haftem części stroju niewieściego oraz wyszywane obrusy. Norbertanki w Żukowie zajmowały się m.in. haftowaniem złotnic - nakryć głów bogatszych kobiet. Dzisiaj złotnice te uznawane są za reprezentacyjny typ dawnego haftu kaszubskiego. W Żukowie w XVIII wieku wykonywane były ponadto również czepce jedwabne z haftem wielobarwnym. Wzornictwo zabytkowych czepców ma elementy XVII i XVIII wiecznych haftów kościelnych, te natomiast w większości utrzymane były w stylu barokowym.

W skarbcu kościoła poklasztornego w Żukowie nadal znajduje się wiele zabytkowych haftów, które pochodzą z XVII i XVIII wieku. Niestety część cennego rękodzieła została skradziona w nocy z 25 na 26 sierpnia 1989 roku. Wśród nich były m.in. ornat z 1700 roku, na którym wyhaftowano tulipany, złocony ornat z 1647 roku o masie ok. 14, 5 kg, a także kapa z 1779 roku. W żukowskim skarbcu zgromadzono ponad 200 haftowanych antepediów i szat liturgicznych (dane sprzed kradzieży). Jedno z antepediów w kościele filialnym św. Jana Chrzciciela wyszyto barwnymi nićmi jedwabnymi (żółć, czerń, róż, brąz oraz beż) i nićmi metalicznymi.

Na wyszywane stroje stać było tylko bardzo bogatych ludzi

Jednym z zabytków przechowywanych w klasztorze był m. in. tzw. płaszcz Świętopełka. Pochodzi on z czasów panowania książąt kaszubsko-pomorskich: „[...] płaszcz Świętopełka z grubej, czerwonej materyi, tkanej z kręconego jedwabiu i złotych nici, podobno z XIII w. pochodzący" . Dzieło to pojawiło się w Żukowie prawdopodobnie za sprawą siostry księcia Świętopełka - przeoryszy Witosławy. Norbertanki przerobiły go na szatę liturgiczną. Prawdopodobnie płaszcz został wykonany na Sycylii. Przypuszczalnie zabytek ten w czasach okupacji niemieckiej trafił do Oliwy na życzenie biskupa K. M. Spletta. Dalsze losy płaszcza są nieznane. Odnalazł się on dopiero po latach w Niemieckiej Republice Demokratycznej. Następnie został on zwrócony przez tamtejsze władze do Muzeum Narodowego w Gdańsku i jest on tam przechowywany do dzisiaj.

Prekursorami współczesnego haftu kaszubskiego byli Izydor i Teodora Gulgowscy, mieszkający we Wdzydzach Kiszewskich. Izydor Gulgowski, z zawodu nauczyciel, z zamiłowania kolekcjoner materiałów etnograficznych. Z przedmiotów zgromadzonych przez męża często korzystała jego żona – Teodora. Motywy zdobiące wzorzyste skrzynie, krzesła czy ceramikę, przenosiła na płótno tworząc własne hafciarskie kompozycje. Wkrótce wyszywane przez nią motywy, stały się na tyle popularne, że zdecydowała się zorganizować kurs hafciarski dla miejscowych dziewcząt. W hafciarstwie widziała dla nich szansę na godziwy zarobek. Zgromadziła wokół siebie ponad sto kobiet. Hafty wykonywane przez nie spotkały się z dużym uznaniem zarówno w kraju jak i za granicą.

Ponieważ każda sztuka, także ludowa, ulega wpływom zewnętrznym, więc i hafciarstwo ewoluowało. Nowe ośrodki, powstające na Kaszubach, zaczęły tworzyć na podstawie istniejącego wzornictwa, swoje własne, które pozwoliło na rozróżnienie poszczególnych szkół haftu kaszubskiego. Dziś wyróżnia się :

  • 1. Szkoły Historyczne
  • Szkoła Żukowska
  • Szkoła Wdzydzka
  • Szkoła Wejherowska
  • Haft czepcowy
  • Szkoła sióstr zakonnych z Pelplina

  • 2. Szkoły Pomorskie
  • Szkoła Pucka
  • Szkoła Słupska

  • 3. Szkoły Borów Tucholskich
  • Szkoła Borowiacka
  • Szkoła Tucholska

  • 4. Szkoły Współczesne
  • Szkoła Wielewska
  • Szkoła Kartuska
  • Szkoła Kościerska
  • Szkoła Klukowska
  • Szkoła Bytowska

Hafty kaszubskie